Nội dung chính
Hát Xoan Phú Thọ không chỉ là một loại hình dân ca cổ mà còn là sợi dây tâm linh kết nối hiện tại với cội nguồn văn hóa nghìn năm của dân tộc Việt.
Khi tháng Ba âm lịch gõ cửa, vùng đất Tổ Phú Thọ lại trở nên náo nhiệt hơn bao giờ hết. Giữa dòng người đổ về dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng, có một mạch ngầm văn hóa vẫn bền bỉ chảy, len lỏi qua những mái đình cổ kính: đó chính là Hát Xoan. Đặc biệt, trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương – Lễ hội Đền Hùng 2026, những làn điệu Xoan cổ một lần nữa ngân vang, không chỉ để trình diễn mà để đánh thức chiều sâu tâm linh trong lòng mỗi du khách.
Không gian diễn xướng: Nơi di sản “thở” cùng cộng đồng
Khác với nhiều loại hình nghệ thuật bị “bảo tàng hóa”, Hát Xoan Phú Thọ chọn cách tồn tại ngay trong lòng đời sống. Từ ngày 22-26/4 (mùng 6-10/3 âm lịch), các phường Xoan gốc sẽ tụ hội tại những “địa chỉ đỏ” di sản như Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô.
Tại đây, không gian diễn xướng được giữ nguyên bản một cách khắt khe. Tiếng trống cửa đình dồn dập, nhịp phách chắc khỏe cùng hình ảnh đào – kép trong trang phục cổ tạo nên một sự kết nối vô hình nhưng mạnh mẽ giữa quá khứ và hiện tại. Người nghe không chỉ thưởng thức âm nhạc, mà như đang bước vào một cuộc đối thoại với tổ tiên.
Điểm đặc biệt khiến du khách mê mẩn chính là sự tương tác. Thay vì chỉ ngồi nghe, nhiều người chọn cách nhập cuộc: học cách gõ phách, tập những câu hát ngắn hay tham gia vào các trò diễn trong chặng hát hội. Tại các làng cổ như Hùng Lô hay Kim Đức, Hát Xoan trở thành cầu nối khiến di sản trở nên gần gũi, xóa tan khoảng cách giữa nghệ nhân và người thưởng lãm.
Giải mã cấu trúc nghệ thuật của “Hát cửa đình”
Hát Xoan (hay còn gọi là hát Xuân, Khúc môn đình) là tinh hoa của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ. Về mặt chuyên môn, đây là một chỉnh thể nghệ thuật tổng hợp, kết hợp nhuần nhuyễn giữa hát, múa và nhạc với cấu trúc 3 chặng chặt chẽ:
- Chặng Nghi lễ: Mang tính trang nghiêm, thành kính, dùng để dâng hương, cầu mong bình an cho cộng đồng.
- Chặng Quả cách: Tập trung vào kỹ thuật thanh nhạc và vũ đạo, thể hiện sự tinh xảo trong lối xướng – họa.
- Chặng Hội: Không gian mở, mang tính giao duyên, nơi những câu hát mộc mạc gắn kết tình làng nghĩa xóm.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Bá Khiêm từng nhận định Hát Xoan là một “kho tư liệu quý báu” phản ánh trọn vẹn lao động, phong tục và tình cảm của người dân trung du. Chính sự phân tầng từ cái “thiêng” (nghi lễ) đến cái “đời” (hát hội) đã tạo nên sức sống bền bỉ cho loại hình này.
Hành trình “vượt khó” và chiến lược bảo tồn bền vững
Nhìn lại lịch sử, Hát Xoan từng trải qua một giai đoạn đầy thử thách. Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp. Tuy nhiên, bằng nỗ lực tự thân của cộng đồng và sự hỗ trợ từ chính quyền tỉnh Phú Thọ, đến năm 2017, di sản này đã chính thức được đưa ra khỏi tình trạng khẩn cấp để trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Thành quả này đến từ những chiến lược thực tế, không sáo rỗng:
- Phục hồi hệ sinh thái di sản: Tu bổ đình miếu, khôi phục tập tục giữ cửa đình và thắt chặt tình kết nghĩa giữa các phường Xoan.
- Truyền dạy trực tiếp: Các nghệ nhân như Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch (Trùm phường Xoan An Thái) đã không quản ngại ngày đêm mở lớp truyền dạy tự nguyện cho thế hệ trẻ.
- Học đường hóa di sản: Đưa Hát Xoan vào chương trình giáo dục địa phương, biến những tiết học âm nhạc thành trải nghiệm văn hóa sống động cho học sinh.
Hát Xoan trong dòng chảy đương đại: Khi truyền thống gặp gỡ số hóa
Trong bối cảnh hiện nay, Hát Xoan không còn gói gọn trong sân đình. Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng “bức tranh tổng thể” về âm nhạc Xoan thông qua việc ghi chép, số hóa các cuộc trò chuyện với nghệ nhân. Việc đưa di sản lên các nền tảng số giúp Hát Xoan tiếp cận được với giới trẻ và bạn bè quốc tế một cách tự nhiên hơn.
Tuy nhiên, dù công nghệ có phát triển đến đâu, cốt lõi của Hát Xoan vẫn nằm ở tình đất, tình người. Đó là sự chân thành trong từng nhịp phách, là niềm tự hào của người con đất Tổ khi cất lời ca ca ngợi công đức tổ tiên.
Hát Xoan hôm nay không chỉ là ký ức, mà là thực thể sống đang tiếp tục lan tỏa. Khi chúng ta biết lắng nghe bằng cả trái tim, những làn điệu Xoan sẽ mãi là âm vang cội nguồn, nhắc nhở mỗi người về bản sắc và lòng tự tôn dân tộc.
Bạn đã bao giờ thử một lần gõ phách hay học hát Xoan tại đình Hùng Lô chưa? Hãy chia sẻ cảm nhận của bạn về hành trình tìm về cội nguồn này ở phần bình luận dưới đây!
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Hát Xoan Phú Thọ là gì và có nguồn gốc từ đâu?
Hát Xoan là loại hình dân ca cổ của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng và thường được diễn xướng tại các đình, miếu vào mùa Xuân.
Tại sao Hát Xoan từng được UNESCO xếp vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp?
Do nguy cơ mai một và thiếu hụt lực lượng kế cận, nhưng nhờ nỗ lực bảo tồn cộng đồng và chiến lược truyền dạy bài bản, Hát Xoan đã được đưa ra khỏi danh sách này vào năm 2017.
Có thể trải nghiệm Hát Xoan tại những địa điểm nào ở Phú Thọ?
Du khách có thể đến các phường Xoan gốc tại Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô để thưởng thức và tham gia trải nghiệm thực tế.
