Nội dung chính
Tiếng Việt giàu đẹp không chỉ là niềm tự hào dân tộc mà còn là một thực thể sống động, luôn biến đổi, đòi hỏi chúng ta phải thấu hiểu để sử dụng một cách tinh tế và chuẩn xác.
Tại buổi giao lưu đầy cảm hứng diễn ra tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã cùng độc giả bóc tách những lớp nghĩa thú vị, những nghịch lý đầy mê hoặc và cả những nỗi lo ngại về sự mai một của chuẩn mực ngôn ngữ trong đời sống hiện đại.
Nghịch lý “Lạ mà Quen”: Khi ngôn ngữ đánh thức tư duy
Chúng ta sử dụng tiếng Việt hàng ngày, nhưng có bao giờ bạn dừng lại để tự hỏi tại sao từ “phải” lại gắn liền với sự đúng đắn, còn “trái” lại thường gợi cảm giác sai lệch? PGS.TS Trịnh Sâm cho rằng, chính những điều chúng ta coi là hiển nhiên lại chứa đựng những nghịch lý đầy thú vị. Đó là trạng thái “quen mà lạ”.
Ngược lại, có những cách diễn đạt nghe qua thì có vẻ phi lý nhưng lại cực kỳ phổ biến, tạo nên nét đặc trưng của tư duy người Việt. Hãy thử phân tích các ví dụ sau:
- Sự chuyển dịch không gian: Chúng ta nói “quá giang” dù đang đi trên bờ, hay dùng từ “lặn lội” để chỉ sự vất vả khi đi thăm nhau, “lặn mất tăm” khi một ai đó đột ngột biến mất khỏi lớp học.
- Ẩn dụ hóa kiến thức: Việc dùng các từ như “mớm bài”, “bội thực” hay “không tiêu hóa hết” kiến thức thực chất là mượn khái niệm về thực phẩm để cụ thể hóa quá trình tiếp nhận thông tin của não bộ.
GS.TS Nguyễn Đức Dân bổ sung một góc nhìn sắc sảo về cấu trúc: Tiếng Việt có đặc điểm nhấn mạnh vào vế đứng sau. Vì vậy, “Tiếng Việt lạ mà quen” sẽ tập trung vào sự quen, còn “Tiếng Việt quen mà lạ” lại xoáy sâu vào sự lạ.
Sự vận động của sinh ngữ: Từ “thổi cơm” đến “đăng xuất”
Ngôn ngữ không bao giờ đứng yên; nó là tấm gương phản chiếu sự thay đổi của xã hội. Nhà báo Dương Thành Truyền đã chỉ ra sự tiến hóa trong cách gọi tên một hành động đơn giản là nấu cơm: từ “thổi cơm” (thời xưa) → “nấu cơm” (thời cha ông) → “cắm cơm” (thời nay). Thậm chí, giới trẻ hiện nay còn sáng tạo ra những thuật ngữ như “đăng xuất” hay “log out” để thay thế cho từ “chết”.
Ranh giới giữa sự sáng tạo và sự tùy tiện
Việc chêm xen tiếng Anh như “đu trend”, “drama” hay “chill đi” được các chuyên gia nhìn nhận là hiện tượng bình thường trong giao tiếp không chính thức. Tuy nhiên, PGS.TS Trịnh Sâm cảnh báo về vị thế giao tiếp. Một ngôn ngữ thoải mái với bạn bè không thể được đưa vào bài thi, văn bản hành chính hay ngoại giao.
Đáng lo ngại hơn là “văn hóa bàn phím”. Thói quen viết không hoa, bỏ qua dấu câu và không kiểm tra lại nội dung trước khi gửi đang tạo ra một thế hệ biên tập viên, phóng viên trẻ hổng kiến thức cơ bản. Điều này dẫn đến những lỗi diễn đạt ngô nghê, làm mất đi tính trang trọng và chuẩn mực của báo chí truyền thông.
Giải pháp bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt trong kỷ nguyên số
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ cái mới, mà là sử dụng cái mới một cách có ý thức. GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định tiếng lóng không đáng lo, điều quan trọng là ý thức của người sử dụng.
Để thực sự bảo tồn bản sắc, PGS.TS Trịnh Sâm đề xuất những giải pháp mang tính hệ thống:
- Xây dựng luật ngôn ngữ: Giải quyết triệt để các vấn đề về chính tả (ví dụ: phân biệt rõ i và y) và chuẩn hóa thuật ngữ nước ngoài.
- Chống lạm phát từ ngữ: Tránh xu hướng dùng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch, như việc lạm dụng cụm từ “hệ sinh thái” trong giới học thuật một cách vô tội vạ.
- Tuân thủ nguyên tắc cốt lõi: Gọi đúng tên, đúng sự kiện, tránh xa rời bản chất của sự vật.
Kết lại, năng lực ngôn ngữ không tự nhiên mà có, nó đến từ quá trình tự học và trau dồi bền bỉ. Việc đọc những bộ sách chuyên sâu như “Tiếng Việt giàu đẹp” không chỉ giúp chúng ta viết đúng, nói hay mà còn là cách để khám phá chiều sâu tư duy của dân tộc.
Theo bạn, việc sử dụng tiếng lóng và chêm tiếng Anh của giới trẻ hiện nay là sự phát triển tất yếu hay là dấu hiệu của sự xuống cấp về ngôn ngữ? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận nhé!
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Việc dùng tiếng lóng của giới trẻ có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?
Không hẳn. Ngôn ngữ luôn biến đổi theo xã hội. Việc dùng tiếng lóng là bình thường nếu người dùng phân biệt được hoàn cảnh giao tiếp (thân mật hay chính thức) và không đưa vào văn bản hành chính, học thuật.
Tại sao lại nói tiếng Việt có những điều “lạ mà quen”?
Đó là những cách diễn đạt quen thuộc hàng ngày nhưng khi phân tích kỹ lại thấy phi lý hoặc ẩn chứa nghịch lý, ví dụ như dùng từ ‘lặn lội’ khi đi trên bờ hoặc ‘mớm bài’ khi nói về kiến thức.
Làm thế nào để cải thiện năng lực sử dụng tiếng Việt trong thời đại số?
Cần rèn luyện thói quen viết đúng chính tả, đủ dấu câu, không lạm dụng từ mượn tùy tiện và đọc các tài liệu chuyên sâu về ngôn ngữ để hiểu rõ quy luật và vẻ đẹp của tiếng Việt.
