Nội dung chính
Việc bảo tồn bia cổ Lê Thì Hải tại Thanh Hóa không chỉ là câu chuyện gìn giữ di sản mà còn là bài học về sự phối hợp giữa pháp luật đất đai và văn hóa.
Trong nhiều năm, hai tấm bia đá cổ quý giá mang giá trị lịch sử sâu sắc gắn liền với danh tướng Lê Thì Hải (1639-1716) tại Thanh Hóa đã rơi vào tình trạng “bị lãng quên” một cách đáng báo động. Sự lúng túng trong công tác quản lý đã khiến những hiện vật quốc gia này đứng trước nguy cơ hư hại nghiêm trọng ngay trên chính mảnh đất quê hương.
Khi di tích quốc gia “biến thành” hàng rào
Theo hồ sơ từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, hai hiện vật này bao gồm bia “Lê tướng công sự nghiệp huân danh” (dựng năm 1716, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 12) ca ngợi tài thao lược của danh tướng Lê Thì Hải và bia “Vạn thế phụng tự bi ký”. Cả hai đều nằm trong vùng bảo vệ I của Di tích lịch sử-nghệ thuật quốc gia Bia và lăng mộ Lê Thì Hiến (xã Thọ Phú), vốn đã được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận từ năm 1993.
Tuy nhiên, một nghịch lý xót xa đã xảy ra: hai tấm bia này lại nằm trên đất ở của hộ gia đình ông Dương Bá Hùng. Sự thiếu sâu sát trong quản lý khiến tấm bia “Lê tướng công sự nghiệp huân danh” bị đặt cạnh khu chăn nuôi, còn tấm bia “Vạn thế phụng tự bi ký” thậm chí bị trưng dụng làm hàng rào giáp đường dân sinh. Đây là một sự xâm hại nghiêm trọng đối với di sản văn hóa cấp quốc gia.
Nút thắt pháp lý: Sự xung đột giữa quyền sử dụng đất và bảo tồn di sản
Tại sao một di tích quốc gia lại bị đối xử như một vật liệu xây dựng thông thường? Câu trả lời nằm ở sự xung đột giữa hồ sơ khoa học của di tích và giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Ông Lê Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Phú, thừa nhận chính quyền địa phương từng rơi vào thế khó khi hiện vật nằm trên đất có trích lục của hộ dân, trong khi mọi tác động vào di tích cấp quốc gia đều phải chờ chỉ đạo từ cấp trên và đối mặt với bài toán thiếu kinh phí duy tu.
Sự chậm trễ này kéo dài gần 3 năm kể từ khi báo chí phản ánh, tạo ra một tiền lệ nguy hiểm trong việc quản lý di sản khi quyền lợi cá nhân và trách nhiệm cộng đồng chưa tìm được tiếng nói chung.
Hành động quyết liệt và sức mạnh của sự đồng thuận
Bước ngoặt xảy ra vào đầu tháng 4/2026, khi Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa Đầu Thanh Tùng ban hành văn bản chỉ đạo khẩn cấp. Thay vì chỉ ra văn bản hành chính, tỉnh đã yêu cầu một quy trình rà soát tổng thể: đối chiếu ranh giới bảo vệ với hồ sơ địa chính, đánh giá mức độ xâm hại và xác định hành vi vi phạm theo Luật Di sản văn hóa.
Điểm sáng trong chiến dịch này chính là sự vận động khéo léo. Chính quyền xã Thọ Phú không dùng mệnh lệnh cưỡng chế mà chọn cách tuyên truyền, giúp gia đình ông Dương Bá Hùng hiểu rõ giá trị của di sản. Kết quả là sự đồng thuận tuyệt đối từ phía gia đình. Đến ngày 12/4, toàn bộ hệ thống tường rào xâm hại đã bị tháo dỡ, bề mặt bia được vệ sinh sạch sẽ, không gian xung quanh được phát quang và trồng hoa, trả lại sự trang nghiêm cho di tích.
Góc nhìn chuyên gia: Bài học cho công tác quản lý di sản bền vững
Vụ việc tại xã Thọ Phú là một case study điển hình về xung đột lợi ích trong bảo tồn di sản. Để không lặp lại những sai lầm tương tự, tôi cho rằng cần triển khai ba nhóm giải pháp chiến lược:
- Số hóa ranh giới di sản: Cần tích hợp bản đồ khu vực bảo vệ di tích vào hệ thống quản lý đất đai quốc gia để ngăn chặn việc cấp sổ đỏ chồng lấn lên vùng lõi di tích.
- Cơ chế đền bù linh hoạt: Thay vì chờ đợi, cần có quỹ dự phòng cho việc di dời, tái định cư cho những hộ dân đang sinh sống trong vùng bảo vệ di tích.
- Xã hội hóa bảo tồn: Khuyến khích cộng đồng địa phương cùng tham gia quản lý, biến di tích thành niềm tự hào và nguồn thu du lịch bền vững cho chính người dân xung quanh.
Việc giải cứu hai tấm bia cổ thời Lê Trung Hưng không chỉ là thành công về mặt vật lý mà còn là chiến thắng của nhận thức. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Còn bao nhiêu “di sản trong vườn nhà” đang bị lãng quên hoặc sử dụng sai mục đích trên khắp cả nước?
Nếu bạn quan tâm đến việc bảo tồn văn hóa hoặc có thông tin về các di tích đang bị xâm hại, hãy chia sẻ cùng chúng tôi hoặc liên hệ cơ quan chức năng tại địa phương để cùng chung tay gìn giữ hồn cốt dân tộc.